Arkadiusz Pawłowski poleca…

x »Dnia Sgo, opuściłem Nammalik, l spotkałem

na drodze trzydziestu niewolników z Foulindou- si, róznej płei i wieku, udajacych się do Zegzeg, gdzie mieli być ofiarowani w darze sułtanowi Bello. Męzczyzni byli powiązani jeden do drugiego obrozami rzemiennemi; kobiety i dzieci szły wolno. Foullindousowie są pierwsi Afryka- nie których widziałem zupełnie nago: na widok ubioru mego śmieli się do rozpuku, ale i mnie ieh postać dosyć rozśmieszyła. Są oni prości i dobrzy, ale nadzwyczajnie nieschludni; jedzą i spią bez porządki! w jednymźc szałasie z kozami, baranami i drobiem; z mieszkań ieh wychodzi zawsze smród nieznośny. Nie zdaje się aby niieli najmniejsze przywiazanie da swych dzieci; ojciec przedaje syna swego, tak jak kurę, zu najliehsza cenę i z największą obojętnością. Naszą oni zawieszone u obu warg kawałki szkła niebieskiego, a u uszów kawałki czerwonej ma* terji na cal długie. Nacierają sobie ciało mieszaniną czerwonej gliny z oliwa orzechową z. Gwinei, która czyni skórę miękką i połyskującą. Twarz ieh nie ma wcale rysów murzyńskieh;. po* dobni są, oprócz koloru, do Europejczyków; kibie ieh jest piękna, ą fizognomja przyjemna. S,i oni bałwochwalcami tak jak. YourrJhowie*

iiDnia 12 przebywszy w bród, mała rzeczkę, przybyliśmy do Cuttup. Handel tej, wioski jest znaczny. W środku jej odbywa się ustawiezny junnark, na którym sprzedają njew.olnikó.v, wo-

D. 19 czerwca Larider przybył do Dunrorah, miasta mającego 40,000 mieszkańców. Leżało ono tylko o dwanaście lub. trzynaście lieues od Funda, z kąd mógł się dostać we cztery dni na l>rzegi Atlantyku, kiedy w chwili wyjazdu z Dunrorah, zatrzymany został przez czterech łudzi zbrojnych, którzy zaprowadzili go do Zeg. zeg. Król kraju tego powiedział mu, iż jeśli go zmusił go do przybycia w jego państwo, było to jedynie w celu zasłonienia go przed mieszkańcami, którzy wydali wojnę sułtanowi Bello. Starał się w reszcie pocieszać go w tem przykrćm zdarzeniu, dając mu piękną niewolniee i kilka wołów. W krótee potem, Lander udał się do Badagri, przebywajac też same okolice które zwiedził wraz z swoim panem. Wszędzie widział oznaki żalu i uwielbienia dla pamięci nieszczęśliwego Clappertona, i wszędzie dobrocią przyjmowano przyjaciela który mu zamknął powieki. Ale w Badagri spotkał handlujacych niewolnikami Por- tugalezyków, którzy go odmalowali przed królem kraju tego, jako szpiega wysłanego przez Anglię , mówiąc, że jeśli dozwolą mu odejść wolno, powróci on wkrótee na czele wojska dla zawojowania całego kraju. Ta niedorzeczna po- twarz uczyniła niejakie wrażenie na umyśle kró- la i mieszkańców. Naradzono się jak miano postąpie z biednym Landrem, i postanowiono dać mu się napie fetyszu. Jest to napój na który rzucają zaklęcie, i który ma własność wykrywania winnego jeśli nim jest pijący. Lander przeto stanął przed radą, przeszedłszy między dwoma szerepami zołnierzy zbrojnych w siekiery) dzidy i strzały. Skoro tylko wszedł, podano mu naczynie zawierające płyn tak czysty jak woda , i kazano mu go wypie, mówiąc: »Jeśli jesteś winny, napój ten śmierć ci przyniesie; jeśliś niewinny, nie ci nie zrobi złego.« Wypił go wice bez wahania się, i pobiegł natychmiast do swego szałasu, gdzie kilka ziarnek emetyku i' szklanka wody ciepłej pomogły mu do oddania całej ilości zaklętego napoju. Fetysz ma smak bardzo przykry, a mieszkańcy uważają go za próbę zawsze prawie szkodliwą dla oskaiienych.

mości do tych jakie zostały udzielone. S.ą to miasta Sivas i Amassja.

Sivas jest to dawne Sabastsi; leży na wielkiej równinie, zakończonej z jednej strony pasmem gór równoodległych od Taurus, z drugiej zaś górami które zatrzymują nazwanie Focatleusou. Miasto to ma około 40,000 ludności, liezac 8000 domów podanych spisem; w tej liezbie znajduje się 3000 Ormjan a 1000 katolików, mieszkających o pół mili od miasta w wiosce zwanej Per- kinik, gdzie znajduje się klasztor, pod władza patryarchy góry Libanu, zamieszkany przez trzech lub czterech mniehów. Miasto to jest rezydencją paszy, rzadey prowineji która odgraniezona jest na południe paszalikami Maaden i Kahissa- rie, na wschód paszalikiem Erzerum, na północ paszalikiem Trebizondu, a na zachód pasza- łikiem Bolo. Nie mogłem się dowiedzieć, ile paszalik ten opłaca Porcie, ale opłata nie może być znaczną, jeśli zważymy że od niej odtrącie należy dochody z Tocatu, który jest własnością prywatną, i że sąsiedztwo Kurdów zniewala paszę do częstych wypraw wojennych. Płody okolie miasta Sivas nie są bardzo rozmaite ; ziemia ^am jest nieurodzajna i tylko jęczmień Wydaje. Owoce z trudnością rosną, i przywożone bywają podobnie jak wino z Tocatu. Wszelako jeograficzne miasta tego położenie, czyni je ważnem pod wielu względami: jest ono środkowym punktem Azji mniejszej, i razem

zbudowany jak większa część tego rodzajn pomników ; ma on postać prostokąta; w środku znajduje się wielki dziedziniec,.podzielony arkadami, które przedsionki stanowia; a pokoje, lubo z. niskiemi dosyć drźwiami, są wysokie i bardzo ładne; światło wpada tam przez okna albo otwory u szczytu porobione; jeden z nieh zawiera zwłoki jakiegoś świętego, który jest w wielkiem poszanowaniu. Dwa te pomniki są z marmuru żółtawego, któremu czas nadał kolor brunatny. Miasto to posiada jeszcze łaźnie publiczne godne uwagi, których posadzka z rozmaitego koloru marmuru w mozaikę jest ułożona; jest tam razi;ni pięć bram i dziesięć meczetów. Ormja- nie mają biskupa i kościół, grecy swego papa, ale nie posiadają koścfoła wyłącznie dla ieh o- , brządku przeznaczonego. . '

Amassja leży w głębi doliny utworzonej przez ostatnie pasma góry Łokemann ; miasto to bar- dzo starożytne zawiera około 10,000 domów, między którcuri 1000 ormjańskieh, oraa 100 greckieh. Podlega ono musselimowi, który zostaje pod rozkazami paszy Sivas, a którego główna czynnościa. jest pobór podatków ; administracja wewnętrzna należy raczej do Ayauów ł znako- mitSzych osób w mieście; w ogólności powie- dzjeć można, iż -jest bardzo arbitralna, a często nawet tyrańska; każdy bowiem czyni co mu się podoba, i zamiast opłacać przypadająca na niego cześć ogólnych cięzarów., wieiu naczelni*

para, czyli połowie liarda; sześć funtów wiśni tyleż kosztuje. Wywaią również z kraju Wino; bvłoby ono dobre, gdyby mu dozwolono dostatecznie wyfermemtować, ale mieszkańcy wola kiedy jest słodfcawe; wyrabiaja z niego wódkc, którą młodzież tureeka chetniej kupuje. Do skra- piaoia ogrodów używają kół z ławeczkami których promień jest bardzo wielki, co jest przyczyną znacznej obojętności czerpaków,- naliezyłem takieh kół blisko pięćdziesiat w bliskosei miasta. Wspominam tutaj o tym rodzaju przemysłu, który znajduje się piawda w Azji, ale w tej cześci państwa jest właściwy tylko 4massji. Znajdują się takżo na rzece młyny wodne podobne do europejskieh, w miejscu budowane; kamienie młyńskie są E massy łamanej, składaja.- cej się z kamienia wapiennego i zwiru w pokład zbitych. Starożytności miasta są: 1), kanał pół mili geogr. długości mający, kopany na jednej ścianie góry, ale nie skończony; 2). cyta- della, 3). jaskinie; 4). kościoły i stare meczc ty które zdają się jednejźe zasięgać epoki. Nie mogłem wiedzieć dokładnie komu otworzenie kanału tego przypisują; mieszkańcy jedno tylko w tym względzie mają podanie; podług nieh, bardzo bogaty Turek zakochał się szalenie w córce młynarza Ormjanjna, która przyrzekła mu że pójdzie za niego i zmieni religję, jeśli on przeprowadzi wodę aż do młyna jej ojea- Turek stracił cały majątek nie dokonawszy tej pra.