Arkadiusz Pawłowski poleca…

się doić moenymi do opanowania k raju tego.« Clapperton odpowiedział, iż jest t ć m niezmiernie '' zdziwiony, gdyz przez czas pobytu swego u szcika Boruu, i w chwili odjazdu ztamtąd, otrzymał od niego dowody szaiicunku i przyjaźni. Nalegał 'wiec o pokazanie mu listu tego, który jednak nigdy mu nie był udzielony; alc.sułtan sam powtórzył, źc go odebrał, i że był pisany przez Hadgy -Mohatneda , z rozkazu szcika. Nakouiec sułtan rozkazał, aby sprowadzono z Kano do Soecatou służacego Clappertona, r. całym ładunkiem i podarunkami które były przeznaczone dla szcika Bornu. Bello zabrał wszystkie paki, pod pozorem iz Clapperion wiózł strzelby dla przyjaciela swego szcika Bornu, i r«?kazał nadto, aby list lorda Bathurst, do tego szelka adresowany, jemu samemu był oddany. Postępowanie to dotknęło boleśnie CJappertona, którego od tej chwili Ryszard Łander już nigdy uśmiechającego się nie widział. Oświadczył Gadadowi, iż postępek sułtana Bello nie był przyzwoity na monarchę wiernych, że nie dochował przyrzeczonej wiary, i t. p. Gadado odpowiedział mu, ze nietylko szcik, ale i dwaj haggy z Tripoli, którzy pisali do sułtana Bello, obwiniali go także iż był szpiegiem, i dodawali, iż Angliey gotowi byli do postąpienia z Afryka tak jak postąpili z Indianami.

Wszelako po zupełnej porażee wojska Boruu przez FeUatahów, sułtan stał się przystępniejszy i zdawał sio powracać do dawnej życzliwości dla
Clappertona. Ostatnie wyrazy opisu naszego nieszczęśliwego wedrownika, okazują nam sułtana Bello naradzającego -sip z nim po przyjacielsku nad środkami z.apewniająecmi mu bezpieczny powrót do Anglji. Lecz niestety ! już było zapó- źno. Zdrowie Clappertona, który nigdy zapełnie nie przyszedł do siebie od owej fatalnej nocy przepędzonej nad brzegami bagien Bawijskieh, zostało mocniej jeszcze nadweręzone w Soeca- tou, przez zgryzotę jaką mu sprawiło niespodziewane i nieszlachetne postępowanie dawnego jego przyjaciela sułtana Bello.

»Upadł był nieznośny; termometr Fahrenhci- ta stał na słońcu przy 107 stopniu w południe, a 109 o trzeciej godzinie. Na prośbe pana mego, urządziłem mu posłanie w cieniu, obok jogo szałasu; i rozciągnąłem przy nim mate dla siebie. Przez pięć dni wynosiłem go zawsze z łóżka na którem leżał w szałasie do tego które mu przyrządziłem na^ otwarłem powietrzu, i co wieczór zanosiłem go tam nazad. Szóstego dnia niepodobna mu było podnieść sic. na łóżku. Ras lylko podezas choroby swojej, chciał on pisać; ale nim mu przyniosłem atramentu i papieru, u- padł na łóżko znużony tem wysileniem, jakie uczynił cheąc siedzieć. Z pierwszych symptomów choroby sądziłem że P. Clapperton jest o- truty; ale zapewnił mnie że zasłabł na polowaniu, położywszy sie na wilgotnej ziemi

Przebył on dni dwadzieścia w opłakanym stanie. Napróźno mówił mi że nie cierpi wcale; widziałem dobrze, jak postrzegając mój smutek, u- siłował go ukoić. Musiał on najprzykrzejszych doznawać boleści; niknął codziennie. Giało jego, tak silne, tak inczkie , zamieniło się prawie w szkielet. Sen miał niezmiernie niespokojny, a co chwila napastowały go różne marzenia; w czasie których usta jego wyrzekały złorzeczenia przeciwko zdradliwości Arabów. J c dc u z nieh, należący do pokoleń Fczzańskieh, przybył razu pewnego ofiarując mu modlitwy swoje jako pomoc lekarską; ak P. Clapperton. kazał mu wyjść natychmiast. Codziennie, czytałem mu niektóre miejsca z biblji oraz psalm 98, a w niedzielę odmawiałem msze, której słuchał z czułą pobożnościa. Wszelako,niespokojność, znużenie, czu. vania ustawiezne, niezmiernie mnie osłabiły- Na kilka dni przed śmiercia pana. mego dostałem febry zapalnej, z której ledwie nie umarłem.

Przelekniony, przybiegłem do niego. Siedział na łożku, i rzucał do koła siebie pełne trwogi spojrzenia. Objałem go rękami, a opierając lekko głowę jego na mych piersiach, wlepiłem w jego wybladłe i zmienione rysy łzami zalane o- czy. Jakieś niewyraźne słowa skonały na u- stach jego. »Boźe! pan mój umiera!« zawołałem przeraźliwie. Na ten odgłos, dwaj niewolniey nasi, Pascoc i Mudey weszli do szałbsu. INie- szczęśliwy wydał ostatnie tehnienie. Umyliśmy ciało jego i wynieśli z szałasu, a złożywszy je na dwóch matach, obwinęliśmy prześcieradłem i kołdrą. Posłałem następnie umyślnego, do sułtana Bello,_ zawiadamiając go o tym nieszcześliwym wypadku, i proszac o pozwolenie pogrzebania pana mego podług zwyczajów angielskieh. Bello zezwolił na to; a w południe przybył od niego Arab t czterema niewolnikami, dla wykopania grobu. Poszedłem za nimi w towarzystwie Pascoego fMudeya, prowadzac wielbłada na którym przywiązałem szanowne zwłoki nieszcześliwego Clappertona, okryte śmiertelnćm prześcieradłem. Taki był kondukt pogrzebowy. Wolnym postępując krokiem zatrzymaliśmy się w Jungari, małej wiosce zbudowanej na spadku wzgórza, ó 5 mil na południc-wschód od Sac- catou. Złożono iciało pod szopa, czekając na wykopanie dołu; następnie zaniesiono je na brzeg tego ostatniego schronienia. Otworzyłem w ów- czas xiążke moją od nabożeństwa , i głosem łka-

dobnie jak i Yamyanie, ieh sąsiedzi Lan-

der saledwie nie uległ przemocy utrudzenia i pragnienia pożerającego: nWidząc sie w niemożności odbywania dalszej podróży, mówi on, kazałem Pascoemu aby zatrzymał wielbłądy i poszukał wody. Tymczasem zsiadłem z konia, i spocząłem przy drodze, pod drzewem; rzadkie liscie słabo mnie zasłaniały od promieni afrykańskiego słońca, od którego.rozgrzane wędzi-, dło konia mego parzyło mnie w rękę. Błagałem wszystkieh przechodzących, abymi sprzedali kilka kropel wody; ale barbarzyńcy nie cheieli lego uczynie, i mówili z obojetnością między sobą: »To jest kafir, niech sobie umi£ra!« Nako- niec młody jeden Fellah z Foutatoura, postrzegłszy mnie, zbliżył się z uśmiechem wołając: nNasarechi nasarech, trissimanora, (chrześcijaninie, chrześcijaninie, ruszaj sobie dalej!«— Umieram, z trudów i pragnienia, rzekłem do niego, i niepodobna mi jest krok jeden dalej postąpie. Na te słowa młodzieniec dał mi małą tykwę napełnioną wodą; napiłem się cokolwiek, a resztę dałem wypie koniowi, zmoczywszy mu wprzód nozdrza. Ci co widzieli owego Fellaha dopełnia-.

skc, że ledwie nie dostał się w niewolę; i że nazajutrz, Yamyanowie , powróciwszy napoic bitwy, unieśli trupy nieprzyjaciół, a upiekłszy je, okropną sobie sprawili biesiadę

»D. 15 Maja, o drugiej z południa, zatrzymaliśmy sie przed bramami Damoy, małego miasteczka murem otoczonego, w kraju Houssa. Mieszkańcy tamtejsi powiadali mi, ii pasmo gór które postrzegałem od południa na horyzoneie, rozciagało się aż do wody słonej (tak nazywają ci barbarzyńcy ocean), i że było zaludnione przez Yamyanów, o których skłonności do ludozerstwa mnie zapewnili.«

Lander przybył 25 maja do Kano, gdzie zatrzymał się aż do 29. »Dzień l czerwca przepędziłem w Bebaji, a o dwie mile od tego miejsca trafiłem na dwie drogi, z których jedna do Nyffe, druga do Funda prowadziła. P. Clapperton powiadał mi, iż jeśli będę powracał przez Nyffe i Yourriba, mieszkańcy, uwiadomieni o tem i£ wiozłem podarunki dla sułtana Bello ieh nieprzyjaciela , niezawodnie mnie zamordują. 0- bawa ta, połaczona z zywćm pragnieniem ogladania Funda, miasta leżacego nad brzegiem Ni- gru, i udania się w czółnie z biegiem tej rzeki, aż do Beninti, skłoniła mnie do udania sie dro. gą do Funda. D. 4go czerwca, przybyłem do stóp góry rfromej zwanej Almena^ złożonej z niezmiernych sztuk granitu, nagromadzonych przypadkowo jednych na drugie, i wiszących nad