Arkadiusz Pawłowski poleca…

porządnego; mata rozciągnięta była Ha 'podłodze. usiadłem na niej, a młoda dziewczyna weszła ; uklękła. Pytałem jej, czyuy chciała żyć w do- mu moim , lub czy życzyła sobie abym ja przeniósł się do jej mieszkania. Odpowiedziała ze to od mojej woli zależeć będzie. Dobrze, przydałem, więc ja się tu sprowadzę poniewaz dom ten jest lepszy. Znak przyzwolenia z jćf strony zakończył rozmowę. Rzecz ta nie miała dalszych skutków….

»W chwili wyjazdu mego, Yar^o radził mi, abym się udał do Coussa raczej niż do Yourry, który to kraj zostawał naówczas w wojnie z Fel- latahami. Poszedłem za rada jego i puści-1'em się W podróż z przewodnikami i z końmi które mi ofiarował…. Przybyliśmy] 21 marca do Wawa, innego miasta w Borghe. Zostałem tani przyjety bardzo gościnnie przez rządeę onego. Miasto ma 1.S do 20,000 mieszkańców. Bronia go szańce bardzo wysokie i szerokie rowy. Część ludności składa się z muzułmanów, reszta jest bałwochwalcza; mieszkańcy maja charakter odmienny bd ieh sąsiadów z Riama: ^sa oni poczciwi) weseli i dosyć dobrych skłonności; ziemia wystarcza ńa opędzenie potrzeb ieh życia; ale położenie ieh na drodze z Bornu i Hussy do Da- liomey i Jannah, ułatwia im nabywanie wielu przedmiotów zbytkowych przywożonych z Europy, a nadewszystko tych spirytusowych napojów, najszkodliwszego daru jaki im Europejezykowie
udzielić mogli. Dla tego więc trzeźwość i skromność do rzędu enót ieh nie należą. Nigdzie nie widziałem ludu skłonniejszego do pijaństwa; rządea sani, duchowni, lud,^ nawet kobiety, wszystko to aż do zbytku piło. Więcej jak przez tydzień nudziła mnie córka rzadey, która przychodziła do mnie kilka razy na. dzień, umalowana i wystrojona stosownie do najświezszej mody krajowej, i zawsze na pół pijana. Nie mogłtem się jej inaczej pozbyć jak mówiąc żem właśnie odmawiał modlitwy i przypatrywał się co noc gwiazdom, i o.raz że nie nie piłem oprócz roa-in-zofir (wody ciepłej, jak nazywali mieszkańcy moją herbatę.) W tenetas opuszczała mnie zalewając się łzami.

jej domu, zezwoliłem na oddanie jej wizyly. Ujrzałem zamieszkanie obszerne, pełne niewolników płei obojej. Męzczyzni sypiali w zewnctrz- . nyeh szałasach, a kobiety w domu. W środka między szałasami znajdował się wielki kwadrat, na którym, wystawiony był pawihm z zawieezo- nemi ze wszystkieh stron matami nakształt firanek , oprócz jednego miejsca w k tórem wisiała wyprawna skóra wołowa. Podniosłszy tę. firanką ujrzałem Zurnę, siedząca z założoiiemr n u krzyż nogami, na małym kobiercu tureckim. Wielką poduszkę. skóraaną podłożoną miała pod lewe kolano; garnek z goura, i spory grfrnek cynowy ł rekodziełu!- angielskiej, stały przy niej, z tykwą napełnioną świeżą wodą do edwiłźania ust, w miarę jak jadła gottra lub żuła tabakę; w proszku, podług zwyczaju wszystkieh. krajowców obu płei, którzy byli w stanie kupować ten przysmak. Po,prawej stronie miała przy sobie biez; w niewielkiej odległości siedziała skurczona na ziemi niewolnica jej, karliea i gar-bata: kobieta ta nie miała na sobie wcale odzieży, ale jedynie mnóstwo sznurków paciorków szklanych i kora-* li obeiążało jej pas i szyje. Miała. ona usta szerokie, oczy piękne, i siedziała w miejscu dzionka, jak u nas niegdyś, paziowie. Pani jej była okryta piękną materją w. paski, z bawełny i jedwabiu krajowego, a ubiór ten od jej gorsu spadał aż po kostki; turbanem z grubego białego uiuszlinu okręconą miała głowę, a piersi ozdo-

mogło P— To było już nadto, uciekłem więc jak. najśpieszniej , z moenem postanowieniem niepo- wacania do niej już nigdy.«

Podróżny nasz; zboczył następnie do Buossa , *" miasta leżącego na wyspie dosyć rozległej, utwo-. izonej przez dwie gałęzie rzeki Quorra. Spodziewał on dowiedzieć się tam czego o rckopi- smach Mungo -Parka, który zginął niedaleko od tego miasta, a ztamląd miał zamiar udać się do KoulfoU) gdzie sadził iż zastanie wszystkie rzeczy swoje i służacych, którym kazał tam wprost się udać. )iAIe kiedym był w drodze z Comie do Bac, spotkałem syna rzadey ^Yawa, który mi powiedział że ojeiec jega rzeczy moje zatrzymał, ponieważ Zuma pojechała za mną bez jego pozwolenia, i że własność moja będzie mi po- wrócona, skoro oddam na powrót piekna. wdowe. W istocie, czuła ta Afrykanka czekała na tinie w pobliskiej wiosce, zkad przysłała mi gotowanego ryżu, z drobiem, zapraszając mnie usilnie abym najśpieszniej przybywał rzucie się w. jej objęcia. Wierny mój Lander, który przybył dla złączenia się ze mna do Boussa, znalazł rnnie wkrótee potem. Powiedział mi, iż Zuma opuściła na pół godziny przedemną Wawa, przy biciu w bębny, na czele swego legjonu niewolników; że oddała w małżeństwo Pascoemu, bez zezwolenia rządcy, piękną murzynkę, i że oświadczyła iż uda się za człowiekiem białym aż do liano, zkąd powróci prowadzić wojnę z rz;ulca .

cę, przed którym na twarz upadła, podług zwyczaju krajowego, otrzymała od niego surowe na- pomnienie, za nieposłuszeństwo i próżność swoją ; ale wysłuchawszy go w milczeniu, wychodząc otrzasnęła kurz z nóg swoieh na znak wzgardy w

Clapperton powróeił do Comie, gdzie przebył rzekę Quorra, na łodzi mającej 20 stóp długości na 2 szerokości, i wkroczył do pięknej prowineji Nyffe, kraju dobrze uprawnego, obfitujacego w kopalnie żelaza. Każda wioska ma dwie lub trzy kuźnie; domy są zewnątrz mało- wane; malowidła te przedstawiają postacie lu- <łzi, wezów, krokodylów i żółwi.— Za przybyciem do Koulfou, podróżny nasz spoczął u bo. gatej wdowy, nadzwyczajnie otyłej i zupełnie głuchćj, która pomimo tego prowadziła znaczny handel solą, .saletrą, winem palmowem, tak na- zwanem buza, napojem fermentowanym ze zboża gwinejskiego, miodu, pieprzu, i innych artykułów. Jest to napój niezmiernie moeny, a mieszkańcy obu płei z roskoszą go piją.— Przepędzili noc całą na tańcach, śpiewaniu i pieiu, a ieh rospusta przedstawiała podobne sceny do łych które Burekahrdt opisał, i których był świadkiem w Nubji, gdzie również napój ten jest używany. Koulfou jest środkowem targowiskiem do którego przybywają kupey z Sudanu i innych częsci Afryki. Miasto jest zamknięte, i ma 12 do 15,000 ludności. Mieszkańcy są dobrzy i uprzcj.
mi, ale niewiele dobr/:} wiary zachowują w interesach handlowych. Od Koulfou aż do Kufu, kraj jest rozległem! okryty lasami, dobrze uprawny, i liczne ma wioski; ale częste napady Fel- latahów zniewalają mieszkańców do Dostawania ciagle pod bronia,w tene^as nawet kiedy się pracom rolniezym oddają.

/

stawy twierdzy. Udałem się i ja za szeregami, i zajałem miejsce obok Gadado (pierwszego ministra sułtana). Nie widziałem nigdy podobne- go zamieszania; piechota i kawalerja biegała bez porządku: zołnierze jednego dowódzcy mięszali sie. z zołnierzami innych oddziałów; podobnyz nieporzadek panował w użyciu broni. Wszelako, kiedy wojsko stanęło, czoło bitwy przedstawiało groźny widok, a każdy dowódzca zajął przeznaczone sobie Stanowisko. Pięćdziesiat lub sześćdziesiąt tysięcy ludzi, z których połowa konniey, obsaczyło ze Wszystkieh stron twierdzę. Kawalerja zatrzymałasię vr odległości takirj do jakiej strzały nie donosmy, a zbiry postąpili naprzód, rzucając pociski na oblężonych; pomiędzy tymi znajdowało się^trzydziestu żołnierzy u- zbrojonych muszkietami i rozsypanych na wzór "strzeleów. Wojska, Zegzega miały strzelby francuskie, żołnierze zaś Kuno muszkiety. Żołnierze ci, po wystrzeleniu z broni, cofnęli się dalej jak na strzał karabinowy, dla nabieia na nowo strzelby. Byli to sami niewolniey; żaden z Fellatahów nie miał broni ognistej. Zdaje się, iż w ieh mniemaniu do użycia tej broni przywiązana była jakaś niesława. Nieprzyjaciel wytrzymał mężnie natarcie, zachowując użycie strzał aż do chwili korzystnej, w którcjby powszechny wystrzał mógł nastąpie. Podezas najmocniejszej walki, widzieliśmy wieiu kawalerzy- stów zasłonionych wielkim puklerzem skórzanym,. którzy wywijając dzirytami swemV, pędzili ku rowom twierdzy, powracali z ta m ta d w galopie i wołali na towarzyszów swoieh: »Naprzód! poi! szańce ! Szukajmy zasłony pod szańcami .'« Na ten krzyk, powtórzony przez kilku naczelników, wojsko stało niewzruszone, a niektórzy trc- fnisie wołali: "Idźcie wy naprzód, wy co macie szerokie puklerze zasłaniające was od pocisków.'K Nakoniec ruszyła w porządku kawalerja wyborowa; żołnierze jej mieli kaszkiety ozdobione piórami strusiem! i okładane cynowemi blachami. Uzbrojeni byli długiemi laneami: ciężar ich uzbrojenia nie dozwalał im dosiadać koni i- naczej jak za pomoca dwóch ludzi, którzy ieh wsadzali na szkapy. Biedne zwierzęta wlekły się stępo pod tym przykrym ciężarem. Sadziłem żc /a owemi ciężkiemi machinami postępowali piesi żołnierz*; ale kawalerzyści jechali każdy osobno, pod gradem strzał i pod ogniem muszkietów, od których pierwszego wystrzału poległ ka- walerzysta stanowiący straż przednią, dwiema kulami przeszyty; upadł on na ziemię jak worek zboża przez młynarza zrzucony u drzwi młyna… Jedna z najużyteczniejszych osób w naszem wojsku była żywność przedająca stara niewolniea .sułtana, koloru miedzianego , mająca ubiór i postać Eskimki. Siedziała na starej kobyle, z l.a- milji Rozynanta don-kiszotowskiego; na głowie miała stożek słomy brudnym okryty gałganem, .który spadał w kształeie kwefu, zasłaniajac ją