Arkadiusz Pawłowski poleca…

Anglja posiada bardzo znaczną liezbę mężów co jej wielkości stanowią podstawę., »Znakomi- ci ludzie Brytanji, lnówi autor, albo jak zowią, publiezne charaktery, są najłatwiejsi do poznania, bo dla jawności spraw krajowych, których kierunek mają sobie poruczony, życie ieh jest bardziej publiezne niż prywatne, a myśli ieh i czyny nie będąc ograniezone obrębami gabinetu, przebywają lotem błyskawiey od jednego końca kraju do drugiego, przez rozmowę, gazety i różnego rodzaju pisma, przelewając sięw Umysły narodu, i zostając jego wspólną własnością." Jako Zasługujących na szczególne wspomnienie wymienia autor poetę i filozofa Celeridge, uważanego Za fantastyka, ale razem za człowieka 2 gienjuszem, który obeznał ziomków swych z pomysłami filozofji niemieckiej; Campbella, autora poematu Roskoszc nadziei, jednego z pierwszych literatów, który jest teraz professorcm literatury angielskiej w uniwersytecie londyńskim; Ha&lita) Shelleya, Lamba} Croty, Whlffena.^ poetów; Irńnga kaznodzieję; ZJ,?fcż&am«prawnika; Dral/ya/owędrownika; Blacguiere, sławnego fil- helena i innych. Do tych których imie 2 dziejami literatury naszej jest połączone, należy jo/irt Bowring, autor kilku pism oryginalnych i tłó- maczonych wierszem i prozą, który także przełożył na angielski język słntologje rossyjskĄ. Dla literatury polskiej przysłużył się dziełem pod tytułem: .Specimens of the Polish Pnets.

Prócz osób wyżej wspomnianych poznał autor Roberta Owen, o którego zakładzie w Łanarka w Tomie II Przypomnień wzmiankę uczynił, i przytacza zasady jego do uzaenienia i uszczęśliwienia rodzaju ludzkiego dążące. »Pan Owen, mówi autor, tak jest mocno o dobroczynnym wpływie oświaty na szczęście człowieka przekonany, że uznaje za "rzecz ^niepotrzebną zbijanie zarzutów tych, którzy w jej rozkrzewianiu upatrują niebezpieczeństwo. Przy swoieh widokach moeno obstaje, a 'o poźyteczności swych planówx chociaż zbytnią nowością swoją od naśladowania zrażających, wyraża sic z taką pewnością, źc jednego razu wyliezając z przyjęcia ieh wyniknąć mogące korzyści, dodał na końcu w zapale, iż gdyby.cztery lub pięć tysiecy ludzi zgodziło sie szczerze na rozwiniecie jego zamysłów, a w kilkanaście lat mogłyby w Europie zajść tak wielkie zmiany, jakieh Napoleon sam z całą. swoją potegą nie byłby mógł uskutecznie.w

Zajmującym jest obraz poczciwych Kwakrów , jaki autor w osobach Willjama Allen i Pani Fry przedstawia. Przytoczmy kilka słów autora jakie wzgledem pierwszego zamieścił: »W Londynie opiekowałsie szkołami Lankastra, który był także z grona Kwakrów* i cieszył się (bo ludzi tak uczciwych jak on,.'wsBjstLo dwbre cieszy)
usłyazawszy odemnie * że w naszym kraju mieliśmy szkółki urządzone podług Lankastra metody; lecz gdym nie mógł inu wtedy dać dokładnej » pieh wiadomości, prosił mnie o przysłanie mu rapportu o ieh stanic. Czyli! to tehnie samo- lubstwem, o jakie Anglików zwykle obwiniaja? Jeśli mamy sądzie Q iloścj samolubnych uczuć w jakim narodzie, niepowinniśmyź.uważać oraz liczby dobroczynnych zakładów, które o wylaniu 8J? dla dobra ludzkości są najlepszym dowodem?, A gdzież tych zakładów większa znajduje się liczby i większa rozmaitość, jeżeli nie w Anglji ? Jakiż narod może wskazać o4 razu takie osoby i z taka gorliwoscia poświęcające się dla dobra bliźniego, jak Pani Fry, Owen i Allen? A nie lieze, tu jeszcze filantropów, którzy ieh poprzedzili, ani innych szlachetnie myślących współczesnych, ktqrzy stanowią rozległe ogniwa tegoż, samego, łańcucha ludzkości. Jeśli gdzie znajdują się zakłady dobroczynne, nie sąź one naśladowaniem angielskieh, i nie dałaż do nieh Anglja pierwszych myśli i popędu ? Biorąc rzecz z tych stanowisk, okaże się dostatecznie, jak powyzszy zarzut przeciw samolubstwu narodu angielskiego wymierzony jest bezzasadny m,« W Nen>ington zviedził autor wraz , zWilljamcn Allen, zakład osady dla ubogieh^ który dopiero był w początkach, swoieh, i pod jego dozór był oddany.

czne, ale najbogatsza w silne konstytucje mieszkańców. Pomimo ostrości jej klimatu, widzieć tam można starców stuletnieh. Dzieci zaczynają uczyć późno, bo dopiero w 7 roku życia. Szkolne wychowanie dzieci dzieli się na elemens tarne i uczone. Pierwsze odbierają w szkołach Bella lub Lankastra, a później w tak nazwanych szkołach gramatycznych, wyższe zaś w, uniwersytetach. Nie kwapią się w Anglji za nowościa, czego dowodem są uniwersyteta w Oxford i Cambridge, które jak były za średnieh wieków urządzone, tak dotąd jeszcze zostają. Jako wiecej interessujący, przytoczymy tu opis szkół niższych, który autor wraz z uwagami swemi zamieścił. »W nieh, mówj on, dają się nauki prawie bez wyjątku podług dwóch wspo- innionych zasad Bella i Lankastra, które w istocie są jedną i tą samą metodą, i w jednym czasie zaczął jej Bell i Lankaster używać; że nie- wiadomo, który właściwie był jej wynalazcą. Różnieę miedzy obiema stanowi tylko odmienny sposób udzielania nauki religijnej, którą Bell daje podług katechizmu kościoła anglikańskiego, a Lankaster za pomocą stósownych wyjątków z. Biblji wyciągnionych. Ostatni będąc sam kwakrem i ucząc kwakrów, nie mógł zezwolie na obcy katechizmy i zaprowadziwszy do swej szkoły naukę biblijną, otwarł do niej przystep dla młodzieży wszystkieh wyznań. Od wiekszej liezby uczniów w jego szkole i powszechniejsze-

w lak obszernych i wysokieh salach głos si<? nie odbijał, porozwieszano w pewnych odległościach u sufitu zielone sukno. Po ścianach wisiały ta- bliec do rachunków z wypisami z biblji do czytania. W kazdej ławce siadało po siedemna- ścioro dzieci; nad każdą przełożony był monitor pilnujący nauki i porzadku. Uczniowie siadają podług" postępu w naukach, niżej lub wyżej; poczynający siedzą najbliżej nauczyciela. Szkoła ' dziewcząt zostaje pod dozorem ochmistrzyni, która jest oraz ieh nauczycielką. Oprócz czytania, pisania i rachunków, uczą ieh jeszcze robot ręcznych, i podobnie jak w innych naukach zachowują się w nieh stopnic, że dziewczęta pr*c- chodzą przez obrębianie, stebnowanie, znaczenie, haftowanie. Nie nie przeskakuje się. Ta metoda nie cierpi odmiany, i dla tego mało albo nie nie odmieniło się w niej od czasu jej wynalezienia. W ogólności, wartość jej nie zasadza się tyle na nauce, która do małych rzeczy, bo tylko do czytania, pisania i rachunków ogranieza się, ile na wprawie do regularności i porządku, tudzież na trybie uczenia, żeby jak najprędzej jna uczy ć; bo ubodzy ani moga..na edukację wiele łożyć, ani jej przedłużać. Pod tym względem szkoła przedstawiła obraz rzemieślniezego warsztatu, gdzie jeden był mistrz kierujący, a wszystkie czynności czeladzi zależały od jego skinienia. Wszystko odbywało się za danym przez nauczyciela znakiem, z taką dokładnościa i lak machi-

_ . ,>Lat 30 jak metoda Lahkastra jest znanąi lecą dopiero od J5 zaczęła być powszechniej używaną. W lej chwili większa cześć szkół, osobliwie dla ludu , jest podług niej urządzona. Zaprowadzone są w Ameryce i W Indjach Wschodnieh, i wszystkieh osadach Angielskieh. Nie- zaprzeczona jej pożyleczność, utorowała dla niej